Εταιρεία Φωκικών Μελετών

 

Ήταν πριν το έτος 1973 όταν μερικοί φίλοι αποφάσισαν να ιδρύσουν ένα σωματείο, Σύλλογο που σκοπό θα είχε να αξιοποιήσει πολιτιστικά τη Φωκίδα.

Η περίοδος ήταν δύσκολη λόγω της επταετίας, παρ’ όλα αυτά όμως και μετά από διαλογική συζήτηση αποφασίστηκε να ιδρυθεί ένας σύλλογος με την επωνυμία «Εταιρεία Φωκικών Μελετών» (Ε.Φ.Μ.) και έτσι ενημερώθηκαν πολλοί ενδιαφερόμενοι. Βαρύς ο τίτλος. Συντάχτηκε το καταστατικό και το 1973 μόλις επετράπη η δημιουργία Συλλόγων έγινε η πρώτη Γενική Συνέλευση των ιδρυτικών μελών της Ε.Φ.Μ., ακολούθησαν εκλογές και εξέλεξαν το πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο (Δ.Σ.) ως εξής: Γ. Ν. Κουτσοκλένης, Πρόεδρος, Δρ. Κραβαρτόγιαννος, Αντιπρόεδρος, Ευστ. Σπαθιάς, Γραμματέας, Ευγενία Γερολυμάτου, Ταμίας, Γ. Βακράκης, Έφορος, Φιφή Μαριέλου, Μέλος, Ευστ. Αναστ. Δρόλαπας, Μέλος

Τη χρονική εκείνη περίοδο υπήρξαν αντιδράσεις και εμπόδια από άλλους Συλλόγους και μια μερίδα των πολιτών της Άμφισσας. Το έργο ήταν πολύ δύσκολο. Δεν υπήρχε ούτε καν γραφείο. Μετά από καταγγελία του τότε δημάρχου, ο τότε Νομάρχης κάλεσε τον Πρόεδρο για να τον παρατηρήσει καθ’ ότι δεν είχε ενημερωθεί για τη σύσταση του εν λόγω συλλόγου. Μετά την ενημέρωσή του, ο Νομάρχης είπε ότι λυπάται γιατί εκείνη την εποχή είχε μόνο 30.000 δρχ τις οποίες και έδωσε στη νεοσύστατη Ε.Φ.Μ.. Με αυτά τα χρήματα η εταιρεία προμηθεύτηκε τα πρώτα έπιπλα και βιβλία. Μετά τη μεταπολίτευση και το έτος 1977 την προεδρία ανέλαβε ο Δ. Κολοβός και όλοι μαζί με γρήγορους ρυθμούς την ανασυγκρότησαν με σωστό σχεδιασμό και προγραμματισμό. 

Τότε αποφασίστηκε και η ίδρυση του Λαογραφικού Μουσείου καθώς και η έκδοση ενός εντύπου κάτι που το καταστατικό επέβαλλε με έφορο τον Γ. Ν. Κουτσοκλένη και βοηθό έφορου τον Ι. Λακαφώση. Από τότε και μετά άρχισε η συλλογή εκθεμάτων για τον εμπλουτισμό του υπό ίδρυση Λ.Μ.Φ. με πρωτεργάτη τον κ. Γ. Κουτσοκλένη, ο οποίος δεν άφησε υπόγειο για υπόγειο (κατώι).

Τέλος του 1977 ήταν όλα σχεδόν έτοιμα. Νοικιάστηκε η πρώην κλινική Λύτρα και εκεί τοποθετήθηκαν τα προς έκθεση εκθέματα. Πολύ δουλειά και αγώνας. Το 1978 έγιναν τα εγκαίνια του Μουσείου.

Οι εντυπώσεις ντόπιων και ξένων, φίλων ειδικών και μη, υπήρξαν άριστες και είναι αποτυπωμένες στο ειδικό βιβλίο εντυπώσεων και πραγματικά φανερώνουν τη μεγάλη προσπάθεια και την προσφορά των ανθρώπων που το δημιούργησαν. Ένα στολίδι της περιοχής και μάλιστα χωρίς καμία προηγούμενη πείρα ή γνώση, χωρίς καμία βοήθεια αλλά με ισχυρή θέληση και πολύ δουλειά.

Στην όλη αυτή προσπάθεια όπως προαναφέρθηκε υπήρξαν και πάλι αντιδράσεις από την ίδια μερίδα πολίτων της Άμφισσας.

Η ζωή όμως του εν λόγω μουσείου δε συνεχίστηκε για πολύ αφού η ιδιοκτήτης του κτιρίου δεν θέλησε τη συνέχεια της δραστηριότητας της Ε.Φ.Μ. και έτσι αναγκάστηκε το Δ.Σ. να εγκιβωτίσει και αποθηκεύσει όλα τα λαογραφικά εκθέματα και να τα αποθηκεύσει αρχικά στην πρώην Κλινική του Καρανάσου και στη συνέχεια στο σπίτι του Κονιάκου και στα παλιά Σφαγεία. Τέλος και για αρκετά χρόνια στο παλιό οικοτροφείο της Ι. Μ. Φωκίδας ως αποθηκευτικός χώρος αλλά και γραφείο . Βέβαια όλες αυτές οι μετακινήσεις είχαν και απώλειες πέραν των πολλών διαρρήξεων που πολλά χάθηκαν .

Η λέξη «κρίμα» δεν είναι αρκετή και δε μπορεί να ανταποκριθεί στα αισθήματα των ανθρώπων που πάλεψαν μόχθησαν αλλά και ξόδεψαν για να στεριωθεί στην Άμφισσα ένα ζωντανό στολίδι μία ολοζώντανη ιστορία της πόλης και της περιοχής.

 Σύμφωνα με την διευθύντρια του Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών Αικατερίνη Καμηλάκη, η συλλογή της Εταιρείας συγκαταλεγόταν στις σημαντικότερες λαογραφικές συλλογές της Ελλάδας. Η ανασύστασή της και η επανέκθεσή της στην Άμφισσα είναι ευχή πολλών... 

 

Το περιοδικό της Εταιρείας «Σελίδες απ’ τη Φωκίδα».

Το περιοδικό παράλληλα άρχισε να καταγράφει τα μνημεία του λόγου. Η ιστορία του περιοδικού είναι η παρακάτω: «ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΠ’ ΤΗ ΦΩΚΙΔΑ» ήταν και συνεχίζει να είναι το όνομα του περιοδικού το οποίο όπως προαναφέρθηκε άρχισε να εκδίδεται από το 1977 και συνεχίζει μέχρι σήμερα ανελλιπώς. Το μέγεθος του είναι 47Χ24. Οι σελίδες του έφθασαν μέχρι σήμερα 8.092. Το περιοδικό περιέχει στοιχεία ιστορικού – πολιτιστικού και λαογραφικού χαρακτήρα και είναι μακριά από χρώματα πολιτικής.

Τα παραπάνω στοιχεία αντλήθηκαν από τη σελίδα της Εταιρείας: https://efokmel.gr/

 

Βιβλίο του Γιώργου Κουτσοκλένη, ιδρυτή της λαογραφικής συλλογής.

Το παρόν βιβλίο "Φθίνοντα επαγγέλματα, ασχολίες γυναικών που ξεχάστηκαν, παραδοσιακές καλλιέργειες", που είχε την υπομονή, την τόλμη και το μεράκι να συγγράψει ο λαογράφος Γιώργος Κουτσοκλένης είναι ένα σύγγραμμα πρωτοφανές για τα λαογραφικά χρονικά της πόλεως Αμφίσσης (Σαλώνων) αλλά και του Νομού Φωκίδος και όλης της χώρας των Ελλήνων.

Ο συγγραφέας του βιβλίου καταγράφει και περιγράφει τη σκληρή ζωή που ζούσαν οι πρόγονοί μας, απ' τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας ως τα μισά του 20ου αιώνα, εξασκώντας ο καθένας με αγάπη και ζήλον το επάγγελμα που τάχθηκε να υπηρετεί, που όσο σκληρό κι αν ήταν του εξασφάλιζε την κοινωνική αποδοχή, την οικογενειακή γαλήνη και, εν τέλει, την επιβίωση.

Σήμερα, στον αιώνα του θριάμβου της τεχνολογίας, τα επαγγέλματα που παρατίθενται φαντάζουν σαν παραμύθι στους νεώτερους, ενώ παράλληλα δημιουργούν στους παλιότερους μια γλυκόπικρη ανάμνηση μιας εποχής κι ένα δέος για την αρχή -και την απρόβλεπτη εξέλιξη μιας άλλης. [...]

(από τον πρόλογο του Δρόσου Κραβαρτόγιαννου)

Απόκριες στην Άμφισσα του 1960

Του Δημήτρη Ταλάντη

Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΚΑΡΝΑΒΑΛΟΣ

Την εποχή εκείνη γίνονταν η παρέλαση των αρμάτων στην Άμφισσα, με κυρίαρχο το άρμα του βασιλιά καρνάβαλου που παρίστανε άλλοτε τον κλασικό «βαρελόφρονο», μπεκρή με την τεράστια κόκκινη μύτη, τις μουστάκες και το καβουράκι κι άλλοτε (όπως εδώ) έναν διασκεδαστή που να καλεί το πλήθος σε γλέντι.

Μετά το πέρας της παρέλασης ακολουθούσαν οι «γαϊδαροσρομίες» Οι άνθρωποι τότες είχαν στα σπίτια τους τα συμπαθή τεράποδα όπως έχουμε εμείς σήμερα τα 4WD αγροτικά μας. Διοργάνωναν λοιπόν αγώνες δρόμου με τα γαϊδούρια, που τα μασκάρευαν κι εκείνα, από το γήπεδο προς την πλατεία, παραβγαίνοντας για το ποιος θα βγει πρώτος. Σκαρφίζονταν τότε διάφορα κόλπα για να αναγκάσουν τα βραδυκίνητα ζωντανά να τρέξουν, άλλοτε ανεβαίνοντας καρκατσίδα επάνω τους τα χτυπούσαν με τα πόδια τους στην κοιλιά τους σαν να ίππευαν τον Βουκαφάλα, άλλοτε τα χτύπαγαν με την βίτσα στα καπούλια ή τους τράβαγαν τ΄ αυτιά, άλλοτε οι γάιδαροι μουλάρωναν και δεν έκαναν βήμα κι οι αναβάτες των τα έσπρωχναν από πίσω κι άλλα κόμη. Μια χρονιά μάλιστα, ένας χωριανός είχε πιάσει το γάιδαρό του από την ουρά και είχε βάλει το χέρι του στο επίμαχο σημείο του γαιδάρου. Το ζωντανό προφανώς ενοχλημένο από την χειρονομία, έτρεχε σαν δαιμονισμένο κι ο χωριανός από πίσω ακλουθούσε τρέχοντας κι εκείνος κρατώντας την ουρά του γαιδάρου του. Ο κόσμος φυσικά είχε ξεσπάσει σε γέλια, ο χωριανός κέρδισε με διαφορά την κούρσα, αλλά δεν ξέρω αν του δώσανε τελικά το βραβείο.

Στα πλαίσια των καρναβαλικών εκδηλώσεων, στις πλατείες της πόλης, χορευόταν και πλεκόταν το γαϊτανάκι. Το βράδυ βέβαια γινόταν το κάψιμο του βασιλιά καρνάβαλου. Ο καρνάβαλος και η οργάνωσή του τότε ήταν υπόθεση των μεγάλων και η συμμετοχή του κόσμου ήταν μεγάλη και ενθουσιώδης

Αργότερα η παρέλαση του καρνάβαλου στην Άμφισσα σταμάτησε να γίνεται. Πολύς κόσμος τότε πήγαινε στην Βουνιχώρα όπου εξακολουθούσε να γίνεται παρέλαση καρνάβαλου. Ο εκεί καρνάβαλος, όπως ήταν φυσικό, είχε έντονο βουκολικό χαρακτήρα. Οι μεταμφιεσμένοι ήντουσαν ντυμένοι με προβιές ζώων, με τσόλια κι άλλα σχετικά. Σιγά σιγά ο καρνάβαλος και στην Βουνιχώρα επηρεάστηκε με κάποια ποιο μοντέρνα στοιχεία της τότε βέβαια εποχής κι αργότερα σταμάτησε. Ίσως οι Βουνιχωργιώτες της παρέας θα μπορούσαν να μας δώσουν περισσότερα στοιχεία.

Μετά από κάμποσα χρόνια, άρχισε να επανέρχεται και πάλι ο καρνάβαλος στην Άμφισσα με παρελάσεις αρμάτων που είχαν χιουμουριστικό και σατιρικό χαρακτήρα. Έτσι άρχισαν να εμφανίζονται και το βράδυ του Σαββάτου, αρχικά οι νεαροί, στην επάνω πλατεία μεταμφιεσμένοι και ντυμένοι με τα δέρματα και τις προβιές, μουτζουρωμένοι, με δάδες, κάνοντας μια μικρή παρέλαση γύρω στην πλατεία. Αργότερα εμφανίστηκε και το στοιχειό της Χάρμαινας, ποιο μετά το δεύτερο στοιχειό της Τέχολης, κι αργότερα ένα τρίτο στοιχειό, που κάποιοι λέγανε ότι ήτανε το στοιχειό απ το Γκιρίζ. Τότε προστέθηκε και το δρώμενο της πάλης των στοιχειών, και η αφήγηση του μύθου του Κωστή και της Λενιώς. Τέλος το δρώμενο πήρε την σημερινή του μορφή με την προσθήκη του θεατρικού με τα κύρια πρόσωπα του μύθου, τους εργάτες των ταμπακαριών και τις νεράιδες στα μπαλκόνια του δημαρχείου.

ΟΙ ΦΩΤΙΕΣ

Εκείνη την εποχή ανάβαμε «φωτιές στις γειτονιές» Για το λόγο αυτό από μέρες, στην αλάνα όπου θα ανάβαμε την φωτιά, συγκενρώναμε πολλά ξύλα. Τότες είχαμε πολύ ελεύθερο χώρο μιας και τα αυτοκίνητα ήντουσαν σχεδόν ανύπαρκτα ή περνούσαν πολύ σπάνια. Όπως μας πληροφορεί σε προηγούμενη ανάρτηση η Chrysa Papalexandri τα παιδιά από την Μάντρα για την φωτιά τους ανέβαιναν στον Κόφινα και έκοβαν λατσούδια από πουρνάρια. Εμείς - τα παιδιά της (κάτω) Τέχολης – ανάβαμε την φωτιά μας στη αλάνα έξω από το σπίτι του Μητσόπουλου (γωνία Καραϊσκάκη και Εθνικής Αντιστάσεως) Με αρχηγούς τους μεγαλύτερους, πηγαίναμε στον λόγκο όπου αυτή την εποχή υπήρχαν πλήθος από λατσούδια που είχαν εναπομείνει από το κλάδεμα των ελιών και με αυτά σχηματίζαμε μια τεράστια στοίβα. Την δέναμε με μια τριχιά και την σέρναμε μέχρι την αλάνα. Χρειαζόντουσαν τέσσερεις πέντε στοίβες για κάθε βραδιά. Αυτό όμως τότε θεωρείτο κλέψιμο κι απαγορευόταν. Αν λοιπόν μας έβλεπε κάποιος είτε απλός πολίτης είτε δραγάτης (που τότες ήντουσαν αρκετοί και πρόσεχαν τον λόγκο) να μαζεύουμε ή να κουβαλάμε τα ξύλα μας κυνηγούσαν, μας μάλωναν και μας ανάγκαζαν να παρατήσουμε τα ξύλα και να φύγουμε. Εμείς βέβαια σαν τους σαλταδώρους της κατοχής, επανερχόμασταν και ολοκληρώναμε το έργο μας. Την πρώτη στοίβα με τα λατσούδια την τοποθετούσαμε από το απόγευμα στην θέση της για να είναι έτοιμη τη φωτιά που θα ανάβαμε το βράδυ. Κάποιες φορές, κάποιοι πονηροί, ή (όπως λέγανε κάποιοι) παιδιά από άλλες γειτονιές, έκρυβαν μέσα σε αυτή τη στοίβα ένα μικρό εκρηκτικό, το οποίο όταν άναβε η φωτιά έσκαγε. Άλλες φορές τα παιδία της μιας γειτονιάς έκλεβαν τα ξύλα από τις άλλες γειτονιές και για το λόγο αυτό βάζαμε και περιφρούρηση μέχρι το βράδυ.

Η φωτιά άναβε σουρουπώνοντας ενώ οι αρχηγοί της γειτονιάς είχαν το γενικό πρόσταγμα.

Στην φωτιά βάζαμε και παλιά λάστιχα από αυτοκίνητα τα οποία αν και έζεχναν, κράταγαν για πολύ ώρα με έντονη κόκκινη φωτιά.

Τότε γινόταν το γνωστό γλέντι, με τα παιδιά μεταμφιεσμένα και μη και με πολλές νοικοκυρές. Ήταν όμως και φορές που είχαμε και καβγάδες μεταξύ των παιδιών για σοβαρές αιτίες όπως: Τίνος το καπέλο είναι μεγαλύτερο, γιατί με κορόιδεψες και άλλα σχετικά.

Οι περισσότεροι πατεράδες των παιδιών ήντουσαν στις ταβέρνες ή στους καφενέδες της πόλης, όπου εκείνη την εποχή είχαμε και του γνωστούς και ανεπανάληπτους «τύπους της Άμφισσας» Κάποιοι από αυτούς, εκείνες τις μέρες γίνονταν σκνίπα στο μεθύσι και έγραφαν σκηνές απείρου κάλους. Αργά το βράδυ, τρικλίζοντας, από κολώνα σε κολώνα, πέρναγαν και από την φωτιά μας και γινόταν τότες ο μεγάλος χαμός.

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ

Εκείνη την εποχή τους χαρταετούς μας τους φτιάχναμε μόνοι μας. Οι φίλοι και οι συμμαθητές μου τότες με είχαν από κοντά για να μεσολαβήσω στον πατέρα μου (το μέσον στην Ελλάδα μας έχει βαθιές ρίζες) ο οποίος είχε επιπλοποιείο στην κάτω πλατεία, για να τους κόψει τα πηχάκια για τους αϊτούς των. Άλλα παιδιά όμως για αυτή τη δουλειά χρησιμοποιούσαν καλάμια που τα έσκιζαν κατά μήκος. Για χαρτί χρησιμοποιούσαμε λαδόκολλα, ποιο σπάνια εφημερίδα και επίσης και έγχρωμες κόλλες γλασέ. Την ουρά την φτιάχναμε με εφημερίδες κομμένες σε λουρίδες ή με χάρτινες κορδέλες. Για κόλλα εγώ και η παρέα μου χρησιμοποιούσαμε ξυλόκολα ενώ άλλοι κόλλα από ρετσίνι πεύκων.

Χαρταετούς βέβαια μπορούσε να αγοράσει κανείς από τα καταστήματα κι από εκείνο το απίθανο κατάστημα της γειτόνισσας μου Φρόσως Παλαιολόγου στην κάτω πλατεία.

Κάποιοι από εμάς τους αητούς μας τους πετάγαμε από τις ταράτσες των σπιτιών μας ή στον δρόμο. Άλλοι πήγαιναν στη μεγάλη αλάνα στο ύψωμα στην Αγία Ειρήνη που είχε πάντα καλό αεράκι κάνοντας τον αϊτό να σηκωθεί εύκολα και να πάει πολύ ψηλά ενώ άλλοι ανέβαιναν στο κάστρο που και από εκεί πέταγαν τους αϊτούς των πολύ ψηλά. (εκεί είχαμε και κάποια ατυχήματα) Όμως από όλους ο αείμνηστος γιατρός ο Κασαπίδης έφτιαχνε τον μεγαλύτερο αϊτό στην Άμφισσα και τον πετούσε ψηλότερα από όλους.

ΠΙΚΝΙΚ

Για να συμπληρώσω και μόνο, θα επαναλάβω το έθιμο της Καθαράς Δευτέρας (βλ. προηγούμενη ανάρτηση), όπου πολλοί Σαλωνίτες πηγαίναμε ημερήσιες εκδρομές με τους πλέον δημοφιλείς προορισμούς να είναι το Ξηροπήγαδο που γινόταν μεγάλο γλέντι, το Γαλαξίδι που πηγαίναμε με βενζίνες από την Ιτέα και το Κάστρο.

Ο τελευταίος κουδουνοποίος

«Ηθελα απλώς να βγάλω ένα χαρτζιλίκι, αλλά αυτή η δουλειά αποδείχτηκε έργο ζωής. Το κουδούνι δεν είναι μόνο ένα εργαλείο. Είναι ένας ξεχωριστός κώδικας επικοινωνίας. Διακρίνω τους ήχους του όπως τις ανθρώπινες φωνές. Για μένα είναι η ζωή μου. Γι΄ αυτό και λυπάμαι πολύ που αυτή η τέχνη σβήνει για πάντα».

O Χρήστος Παπαδήμας από την Αμφισσα είναι ο τελευταίος έλληνας κουδουνάς. Στα 34 χρόνια του σήμερα, βλέπει την τέχνη στην οποία μυήθηκε πριν από είκοσι χρόνια να χάνεται οριστικά. Η χειροποίητη κουδουνοποιία έχει παράδοση αιώνων στα Σάλωνα. Τα παλιά χρόνια υπήρχαν στην πόλη πολλά κουδουνάδικα με δεκάδες τεχνίτες. 

«Εδώ και 13 χρόνια έχω μείνει ο μοναδικός κουδουνάς. Οι υπόλοιποι έχουν φύγει από τη ζωή ή έχουν πια βγει στη σύνταξη», λέει στα «ΝΕΑ» ο κ. Παπαδήμας. Ηταν μαθητής γυμνασίου ακόμα όταν συνάντησε «τη μελωδία της ευτυχίας», όπως λέει, στον ήχο των κουδουνιών. «Δίπλα στο σπίτι μας δούλευε ένας μάστορας. Μια μέρα μου είπε: “Ελα να με βοηθάς και να κερδίζεις κι ένα χαρτζιλίκι”. Ετσι ξεκίνησα να δουλεύω τα καλοκαίρια και τον χειμώνα που άρχισε το σχολείο συνέχισα παράλληλα με τα μαθήματα». Ανοίγει το εργαστήριό του κάθε πρωί στις 6 και δουλεύει μέχρι αργά το μεσημέρι. Μοναδικός του εξοπλισμός είναι ένα καμίνι, τρία αμόνια κι ένα ηλεκτρικό ψαλίδι. «Μ΄ αυτά φτιάχνουμε δύο ειδών κουδούνια: τα στρογγυλά που τα βάζουμε στα αρνιά και τα πλακέ που τα λέμε τσοκάνια και μπαίνουν στα κατσίκια. Βγαίνουν σε 13 μεγέθη, 5 επί 10 το μικρότερο και 40 επί 30 το μεγαλύτερο».

Τα μυστικά του ήχου

Για να φτιαχτεί ένα κουδούνι χρειάζονται 3-4 ώρες. Η κατασκευή του δεν είναι εύκολη υπόθεση. «Παίρνουμε ένα φύλλο λαμαρίνας, το κόβουμε στις διαστάσεις που θέλουμε και το βάζουμε στο καμίνι. Αφού γίνει κατακόκκινο το χτυπάμε, το ξαναβάζουμε στη φωτιά, μετά το αφήνουμε να κρυώσει κι ύστερα πάλι μέσα στο καμίνι. Μέχρι να πάρει το τελικό του σχήμα μπαίνει στη φωτιά 10-12 φορές. Στο τέλος το περνάμε με χαλκοπότισμα, ένα ειδικό γυαλιστικό».
Το μυστικό για να αποκτήσει το κουδούνι τον κατάλληλο ήχο είναι… οι σφαίρες. «Ρίχνουμε μέσα στο κουδούνι κάλυκες. Ετσι πιάνει πιο καλή φωνή. Θέλει, όμως, μεγάλη τέχνη. Οταν έρχεται ο βοσκός και μου λέει “θέλω 50 τσοκάνια να χτυπάνε με μία φωνή”, εγώ πρέπει να πετύχω τον ίδιο ήχο σε όλα». Πώς το καταφέρνει; «Χτυπάς, ξαναχτυπάς, το παλεύεις μέχρι να το πετύχεις. Δουλεύω είκοσι χρόνια κι ακόμη μαθαίνω».

Η ΤΙΜΗ του κάθε κουδουνιού αρχίζει από 5 ευρώ και μπορεί να φτάσει τα 50, ανάλογα με το μέγεθος και τον τρόπο κατασκευής.
«Εχω κάνει δουλειές των εκατό ευρώ, αλλά μου έχουν τύχει και παραγγελίες για πέντε και έξι χιλιάδες. Μια φορά κάποιος μου ζήτησε 200 κουδούνια», λέει ο κ. Παπαδήμας, ο οποίος φτιάχνει κάθε εβδομάδα περίπου 150 κομμάτια. «Οσο ζω θα φτιάχνω κουδούνια», λέει, χωρίς να κρύβει το παράπονό του. «Κάποτε το επάγγελμα είχε μεγάλη πέραση. Σήμερα δεν ενδιαφέρεται κανείς να το συνεχίσει».
Τα τελευταία χρόνια, τη θέση των παραδοσιακών κουδουνοποιών έχει πάρει η βιομηχανική παραγωγή. «Πολλοί προτιμούν τα εισαγόμενα κουδούνια που φτιάχνονται μαζικά στο εξωτερικό, κυρίως στην Τουρκία. Ομως ο μερακλής θα έρθει σε εμένα».

Ο πρόδρομος του… GΡS

Η τέχνη του κουδουνοποιού γνώρισε ιδιαίτερη άνθηση στην Αμφισσα και έγινε το σήμα κατατεθέν της πόλης από τον 19ο αιώνα. «Η μάνα των κουδουνιών είναι τα Σάλωνα με τα πολλά εργαστήρια. Οι Σαλωνίτες γιομίζουν όλη τη Ρούμελη με τα κουδούνια που βγάνουν απ τα χέρια τους», έγραφε το 1930 ο λαογράφος Δημήτριος Λουκόπουλος στα «Ποιμενικά της Ρούμελης». Τα παλιά χρόνια οι κουδονοποιοί ήταν γνωστοί ως κουδουνάρηδες ή λεράδες. «Η ανάπτυξη της κτηνοτροφίας στην παραδοσιακή αγροτική κοινωνία μέχρι και τον τελευταίο μεγάλο πόλεμο ανέδειξε την τέχνη τους, καθώς το κουδούνι ήταν απαραίτητο εξάρτημα του κοπαδιού», λέει η Καίτη Καμηλάκη, διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.
Το κουδούνι είναι ο… πρόδρομος του GΡS, αφού η κύρια χρησιμότητά του είναι ο εντοπισμός του κοπαδιού. «Τα ζώα που οδηγούσαν το κοπάδι φορούσαν μεγάλα κουδούνια και με τον ήχο τους ο βοσκός γνώριζε ανά πάσα στιγμή πού βρίσκονται. Κουδούνια φορούσαν κυρίως όταν ήταν στα βουνά. Οταν κατέβαιναν στα χειμαδιά, οι ποιμένες τα απέφευγαν για να μη δίνουν στόχο τα κοπάδια», εξηγεί η κ. Καμηλάκη.


Πηγή: Radioaetos

Το φάντασμα της Χάρμαινας

Του Γιώργου Τατάκη

Στο παρελθόν έχω επισκεφτεί το Γαλαξίδι για τα αλευρομουτζουρώματα την Καθαρά Δευτέρα αλλά ποτέ την Άμφισσα για το ιδιόμορφο καρναβάλι του στοιχειού το τελευταίο Σάββατο των αποκριών. Το έθιμο αυτό συνδέεται με ένα πολύ παλιό, ρομαντικό τοπικό θρύλο. Σε αυτόν, ένας βυρσοδέψης αγαπούσε μία πολύ όμορφη κοπέλα και οι δυο τους ήταν πολύ ευτυχισμένοι. Όταν γύρισε μετά από ένα μακρύ ταξίδι του, με το οποίο κατάφερε να μαζέψει χρήματα και να αγοράσει βέρες, έμαθε ότι η κοπέλα είχε ένα τραγικό δυστύχημα. Την είχε χτυπήσει ένας κεραυνός και είχε σκοτωθεί. Απαρηγόρητος, έδωσε τέλος στην ζωή του. Επειδή δεν έγινε δεκτός λόγω της αυτοχειρίας, το πνεύμα του στοίχειωσε την πηγή της Χάρμαινας. Από τότε, κάθε φορά που ένας βυρσοδέψης της περιοχής ήταν στα τελευταία του το στοιχειό έβγαινε και ούρλιαζε την νύχτα. Ο θρύλος λέει ότι υπήρχαν και άλλα στοιχειά στην περιοχή που το κάθε ένα προστάτευε κάποια πηγή ή άλλη περιοχή. Κατά καιρούς αυτά τα στοιχειά πολεμούσαν μεταξύ τους και ακουγόντουσαν στην περιοχή ουρλιαχτά και σύρσιμο από αλυσίδες. Οι κάτοικοι από τον φόβο τους κλειδαμπαρώνονταν στα σπίτια τους. Μετά από πολλά χρόνια, το ουρλιαχτό σταμάτησε και οι ντόπιοι πιστεύουν ότι τελικά έγινε δεκτό στον παράδεισο και βρήκε την γαλήνη του. 
 

Πήγα στην πόλη όσο πιο νωρίς μπορούσα για να δω την περιοχή και να καταλάβω το πρόγραμμα του δρώμενου. Η Άμφισσα είναι πολύ όμορφη πόλη με πολλά αναπαλαιωμένα κτίρια. Μέσα σε αυτά μπορείς να βρεις παραδοσιακά καφενεία και ταβέρνες με υπέροχους μεζέδες. Έμαθα ότι η παρέλαση θα ξεκινούσε από το τοπικό εικαστικό εργαστήρι οπού πολλοί από τους συμμετέχοντες οι οποίοι δεν ετοιμαζόντουσαν στα σπίτια τους θα ντύνονταν εκεί. Πήγα εκεί κατά τις πέντε το απόγευμα και πράγματι αρκετοί ήταν ήδη εκεί όπου έβαζαν στολές και έβαφαν τα πρόσωπά τους. Σύντομα, πολλοί από τους μικρούς είχαν ετοιμαστεί και έβγαιναν στους δρόμους για να παίξουν και να διασκεδάσουν. 

Η μουσική στους δρόμους είχε ήδη ξεκινήσει. Πολλοί από αυτούς είχαν τσίγκινους τενεκέδες και τους χτυπούσαν με κλαδιά για να κάνουν θόρυβο. Ο δυνατός θόρυβος είναι μία μέθοδος που συναντάται συχνά σε δρώμενα τα οποία έχουν σκοπό να διώξουν στοιχειά και άλλα κακά πνεύματα. Εντωμεταξύ, τα τρία στοιχειά ετοιμαζόντουσαν μέσα στο εικαστικό εργαστήρι. Αυτοί που θα τα κουβαλούσαν φορούσαν προβιές και δέρματα από κατσίκες ως στολές. Καθώς έπεφτε η νύχτα και η μουσική έπαιζε στους δρόμους, όλα άρχιζαν να δένουν μεταξύ τους. Η νύχτα τα έκανε όλα να μοιάζουν πιο τρομακτικά, ακόμη και τις μικρές νεράιδες. Κόσμος άρχισε να συρρέει στο εικαστικό εργαστήρι για να αρχίσει η παρέλαση.  

Η παρέλαση θα ξεκινήσει από την εκκλησία του Αγίου Νικολάου στο κέντρο της πόλης και θα κατέβει μια μεγάλη πέτρινη σκάλα με κατεύθυνση προς την πλατεία Κεχαγιά. Κατά μήκος των σκαλοπατιών μικρές νεράιδες έχουν πάρει την θέση τους κρατώντας αναμμένες δάδες. Η παρέλαση συνοδεύει τα τρία μεγάλα στοιχειά που κατευθύνονται στην πλατεία. Υπάρχει μία μεγάλη ξύλινη σκηνή που έχει στηθεί στην πλατεία και υπάρχουν πολλοί προβολείς και τρομακτικοί ήχοι από ουρλιαχτά και σύρσιμο αλυσίδων. Τα στοιχειά φτάνουν στην σκηνή και πολεμούν μεταξύ τους. Το στοιχειό της Χάρμαινας είναι όπως πάντα ο νικητής. Αφού τα στοιχειά εγκαταλείψουν την σκηνή, ένας τεράστιος αριθμός ντυμένων παρελαύνει από αυτή. Γύρω από την σκηνή υπάρχει μεγάλο κοινό που παρακολουθεί την παράσταση. Όταν όλοι οι συμμετέχοντες περάσουν από την σκηνή, το πάρτι συνεχίζεται στα τοπικά μπαρ και ταβέρνες. 

Οι φωτογραφίες είναι του Γιώργου Τατάκη

Πηγή: https://pculiar.com/events/ghost-carnival-of-amfissa

Η νύχτα των στοιχειών

Το Στοιχείο της Χάρμαινας, ήταν ένα ανθρωπόμορφο τέρας, πανύψηλο, με μακρουλά χέρια. Είχε άγριο και φριχτό παρουσιαστικό. Φύλαγε την Πηγή της Χάρμαινας, που δούλευαν οι ταμπάκηδες της πόλης και τους προστάτευε από κάθε κακό και από τ’ άλλα στοιχειά της περιοχής. Γιατί, τους αγαπούσε τους βυρσοδέψες, τους ένιωθε δικούς του ανθρώπους. Κι όταν κάποιος απ’ αυτούς, ήταν ετοιμοθάνατος, τότε γύριζε έξω από το σπίτι του και άρχιζε ένα αξιοθρήνητο ουρλιαχτό πόνου. Όταν το έζωνε η μοναξιά, το στοιχειό, έβγαινε από το ησυχαστήριο του και περιφερόταν από σοκάκι σε σοκάκι, βγάζοντας άγριες στριγκλιές και βογκητά. Μαζί με τα ουρλιαχτά ακούγονταν και περίεργοι θόρυβοι και σύρσιμο από αλυσίδες. Ακολουθούσε πάντα την ίδια διαδρομή. Περνούσε από το σπίτι της Λενιώς, από το πατρικό του και από τα σπίτια των φίλων του. Τότε ο κόσμος κλειδαμπαρωνόταν στα σπίτια τους και γεμάτοι φόβο, προσεύχονταν στο Θεό να τους φυλάει. Στην Άμφισσα τότε, εκτός από το Χαρμαινιώτικο, υπήρχαν και άλλα στοιχειά. Το καθένα από αυτά, προστάτευε κάποια πηγή νερού, κάποια συνοικία, τους αμπελώνες, τα ελαιόδεντρα κα. Πολλές φορές τα στοιχειά συγκρούονταν μεταξύ τους και πάλευαν μερόνυχτα ολόκληρα. Πάντα όμως νικούσε το Χαρμαινιώτικο, γιατί ήταν το πιο δυνατό και έξυπνο. Η πάλη γινόταν στην Χάρμαινα, κάτω από τα πλατάνια και τα πεύκα. Οι Αμφισσιώτες φοβόνταν και δεν ‘‘έβγαζαν μύτη’’ κατά την διάρκεια του αγώνα. Περίμεναν καρτερικά, ώσπου να τελειώσουν όλα και να σταματήσουν οι κραυγές και τα ουρλιαχτά των στοιχειών. 

 

Φωτογραφίες: Μιχάλης Παππάς/ FOSPHOTOS

Περισσότερα γι' αυτό το αποκριάτικο δρώμενο της Άμφισσας μπορείτε να διαβάσετε ΕΔΩ.

Μια όψη Ανατολής

Oι καμηλιέρηδες της Άμφισσας 

Άμφισσα 1910

Άμφισσα 1910

Καμήλες στην Άμφισσα των αρχών του 20ου αιώνα, στα αριστερά το δικαστικό μέγαρο.

Άμφισσα 1930

στην οδό Ανδρούτσου 

Στο μάζεμα της ελιάς

Η σύναξη των Αγροφυλάκων

Οι φωτογραφίες είναι από τον Τόπο ελιάς, ένα γκρουπ του facebook για τον ελαιώνα της Άμφισσας.

Οι κρήνες της Άμφισσας

Πηγή Ωριάς, στη δεξαμενή "Πηγάδια"!

Οι "Κρήνες", ήταν συνοικιακές βρύσες! Πριν γίνει το κεντρικό δίκτυο υδροδότησης της Πόλης, το οποίο για την Άμφισσα έγινε από τον αείμνηστο Δήμαρχο, Ιατρό Δημήτρη Λιανουλόπουλο προς το τέλος της δεκαετίας του πενήντα και συμπληρώθηκε και συμπληρώνεται από τούς επόμενους, εξυπηρετούσαν όλες τις ανάγκες των νοικοκυριών σε νερό!
Απλό ακούγεται, αλλά για να φτάσει το νερό από μια "Κρήνη" στο σπίτι, υπήρχε μια ολόκληρη διαδικασία την οποία προγραμμάτιζε και υλοποιούσε, στην ουσία, ένα και μόνο άτομο! Η Νοικοκυρά!
Το νερό από τις Βρύσες αυτές, έτρεχε αδιάκοπα, συνήθως μέσω μπρούτζινων κρουνών!
Το νερό που προοριζόταν ως πόσιμο, μεταφερόταν στον "καραμπό", πήλινο δοχείο με μικρό κυκλικό στόμιο, το οποίο διατηρούσαμε σε σκοτεινό και δροσερό μέρος, για λόγους αυτονόητους!
Το νερό για τη "λάτρα" του σπιτιού, το μετέφεραν σε γαλβανιζέ "χαρανιά" ή σε αυτοσχέδιους "τενεκέδες" με κομμένο το επάνω κάλυμμα και καρφωμένο από τη μια πλευρά στην άλλη ένα στρογγυλό χερούλι!
Το νερό που έτρεχε στο "γουρνί", έβγαινε από μια τρύπα στη μια πλευρά του κάτω μέρους και με εξωτερικό αυλάκι, πήγαινε στο κοντινότερο ρέμα ή το έπαιρναν όσοι είχαν περιβόλια για πότισμα!

Κρήνη Αρτέμιδος, στη Δεξαμενή Πηγάδια, κάτω από το Κάστρο!

Επειδή μια βρύση εξυπηρετούσε πολλά σπίτια της γειτονιάς και όχι μόνο, τους καλοκαιρινούς, κυρίως, μήνες, που το νερό έτρεχε με το σταγονόμετρο, ο έχων την υποχρέωση υδροδότησης του σπιτιού, πήγαινε αποβραδίς και άφηνε τα δοχεία όσο πιο κοντά στη "γούρνα" για να πάρει σειρά το πρωΐ! Το επόμενο πρωΐ, δηλαδή κατά τις πέντε, σηκωνόταν, γέμιζε τα δοχεία και άρχιζε το πηγαινέλα στο σπίτι! Ταλαιπωρία; Δε θα πει τίποτα! Και φανταστείτε τις μέρες της μπουγάδας τι γινόταν!
Οι Κρήνες, όμως, υπήρξαν για μεγάλο διάστημα και το μέσο "κοινωνικής δικτύωσης των γυναικών εκείνης της εποχής!
Εκεί ανταλλάσσονταν οι ειδήσεις της γειτονιάς και της Πόλης! Εκεί τα κοριτσόπουλα έριχναν ένα βλέμμα στους ωραίους της γειτονιάς, που, όλως τυχαίως, περνούσαν από εκεί! Δίπλα στα "γουρνιά" τα βράδια του Καλοκαιριού, μαζευόταν σχεδόν όλος ο γυναικείος πληθυσμός της γειτονιάς, και κουτσομπόλευε, μέχρι να ξεκαμπίσουν οι άντρες από τον Καφενέ ή την Ταβέρνα, τα άλλα δύο κέντρα "κοινωνικής δικτύωσης", για άνδρες, της εποχής!!!
Όμορφες εποχές! Δύσκολες, αλλά όμορφες! Εποχές στις οποίες οι Γυναίκες "έτρεχαν και δεν έφταναν" για να τα προλάβουν όλα στην ώρα τους! Γι αυτό τις αγαπάω και τις σέβομαι! Γι αυτό τις θεωρώ πραγματικές κολόνες του κάθε σπιτιού!

Ευάγγελος Παπούλιας

Κρήνη Κοττορού!

Κρήνη Φρετζαλά!

Η νύχτα των στοιχειών

Η νύχτα των στοιχειών είναι η σημαντικότερη αποκριάτικη εκδήλωση της Άμφισσας και συμπίπτει πάντα με το τελευταίο Σάββατο της αποκριάς. Αυτή τη νύχτα, το «Στοιχειό της Χάρμαινας», της συνοικίας των ταμπάκικων, το πιο έξυπνο και δυνατό απ’ όλα τα στοιχειά της πόλης, κυριολεκτικά ο φόβος και ο τρόμος της περιοχής αλλά και ο προστάτης όμως των Ταμπάκηδων, κατεβαίνει τα σκαλιά του Αγίου Νικόλαου για την πλατεία Κεχαγιά όπου θα συναντήσει μαζί με τα παρατρεχάμενα ξωτικά του, τα άλλα δύο Στοιχειά της πόλης μας, της Τέχολης και του Γκιριζιού, όπου και θα παλέψουν. Συνήθως νικητής βγαίνει πάντα αυτό :-)
Η εκδήλωση αυτή έχει ένα μοναδικό λαογραφικό αλλά και εικαστικό ενδιαφέρον γιατί το παραδοσιακό αυτό έθιμο προσεγγίζεται σήμερα μέσα από μια σύγχρονη εικαστική ματιά. Οι φορεσιές που είναι από δέρματα και τομάρια ζώων, το έντονο ναΐφ μακιγιάζ, η ψυχεδελική μουσική, ο υποβλητικός φωτισμός, μεταφέρουν το λαογραφικό αυτό δρώμενο, με την ταπεινότητα των αναφορών του, σε ένα άλλο πλαίσιο. Βίντεο αλλά και περισσότερα για τον μύθο του στοιχειού της Χάρμαινας μπορείτε να βρείτε: ΕΔΩ

Οι φωτογραφίες είναι του Γιάννη Κουλελή.

Τα Ταμπάκικα

Η βυρσοδεψία, η επεξεργασία, (δέψη), της βύρσας, (τομάρι), του ζώου, ήταν μια από τις παραδοσιακές βιοτεχνικές δραστηριότητες που στήριζαν την οικονομική ανάπτυξη της Άμφισσας εδώ και πολλούς αιώνες. Στη συνοικία της Χάρμαινας μέχρι το 1940 ανθούσαν γύρω στα 50 τέτοια εργαστήρια, τα γνωστά και ως ταμπάκικα, ένας όρος που εμφανίζεται την εποχή της τουρκοκρατίας. Μερικά από αυτά τα κτίσματα χρονολογούνται ήδη από τον 17ο αιώνα. Την δεκαετία του 60 όμως, και μπροστά στην επέλαση του πλαστικού, άρχισαν σταδιακά να φθίνουν και η συνοικία των ταμπάκικων να ερημώνει, σήμερα μάλιστα δεν είναι παρά ένας πραγματικός ερειπιώνας. Από τα 50 εργαστήρια μόνο δύο είναι που συνεχίζουν να λειτουργούν. Το 1989 η συνοικία των ταμπάκικων κηρύχτηκε διατηρητέος οικισμός, ως ένα σπουδαίο μνημείο της βιοτεχνικής μας ιστορίας. Ένα μνημείο που πρέπει να διασωθεί όχι μόνο από την εγκατάλειψη και τη φθορά, τα περισσότερα κτίσματα είναι δυστυχώς υπο κατάρρευση, αλλά και από άστοχες παρεμβάσεις αναστύλωσης και ανάδειξης που έχουν αρχίσει να εμφανίζονται. Η δημιουργία στη περιοχή ενός μουσείου βυρσοδεψίας, οι προσπάθειες αναβίωσης μέσω ειδικών επιδοτήσεων αυτής της παραδοσιακής βιοτεχνικής δραστηριότητας, αλλά ακόμη και αυτή η επαναχρησιμοποίηση κάποιων χώρων για καλλιτεχνικές και εκπαιδευτικές δραστηριότητες θα βοηθούσαν στο να διασωθεί αλλά και επανενταχθεί στη σύγχρονη ζωή αυτός ο παραδοσιακός οικισμός. Ένα περιβάλλον μοναδικής αισθητικής και ιστορικής σημασίας που μπορεί να ξαναγίνει όμως το κέντρο αναφοράς της μικρής μας πόλης.

Το ελαιοτριβείο των Τραχανά – Αβραμίκου

«Το ελαιοτριβείο ξεκίνησε την λειτουργία του το 1923. Ο Π. Αβραμίκος ζούσε και εργαζόταν στο Αμβούργο ως καπνέμπορας. Όταν γύρισε στα πάτρια εδάφη έφερε μαζί του γερμανό μηχανικό για να σχεδιάσει και να υλοποιήσει το κτίριο του ελαιοτριβείου, γι αυτό και διαφέρει τόσο πολύ από τα άλλα βιομηχανικά κτίρια της περιοχής.
Για την ακρίβεια πρόκειται για ένα συγκρότημα βιομηχανιών. Στο ισόγειο του αριστερού κτιρίου λειτουργούσε ελαιοτριβείο και στον πάνω όροφο καπναποθήκη. Στο κεντρικό ισόγειο κτίριο λειτουργούσε συσκευαστήριο τσιγάρων και στο δεξί κτίριο αλευρόμυλος. Τέλος στην πίσω πλευρά του οικοπέδου, σε ξεχωριστό οίκημα, λειτουργούσε ξυλουργείο. Το συγκρότημα των κτιρίων είναι κατασκευασμένο εξ ολοκλήρου από πέτρα. Μάλιστα γύρω από τα ανοίγματα και στις γωνίες του κτιρίου, οι πέτρες είναι λαξευτές. Όλη η επιφάνεια εκτός από τα σημεία με τις πελεκητές πέτρες, είναι επιχρισμένη με τέτοιο τρόπο ώστε να αναδεικνύεται η πέτρα. Τόσο το αριστερό κτίριο, όσο και το δίδυμο του δεξί, έχει πολλά μορφολογικά νεοκλασικά στοιχεία (κυκλικούς φεγγίτες, αετώματα), απόρροια του επηρεασμού του, από τα αντίστοιχα γερμανικά βιομηχανικά κτίρια της εποχής.
Στο συγκρότημα υπήρξε ιδιαίτερα αναπτυγμένη παραγωγή. Μάλιστα το 1930 ήταν το μοναδικό κτίριο της περιοχής που διέθετε δύο αλεξικέραυνα.
Στο πίσω μέρος του ελαιοτριβείου, υπήρχε χτιστός ενσωματωμένος φούρνος στον οποίον γινόταν η καύση του πυρήνα, ο οποίος διασώζεται μέχρι τις μέρες μας, σε αντίθεση με το φουγάρο το οποίο δυστυχώς δεν διασώζεται.
Μεταξύ των ορόφων υπήρχε ξύλινο δάπεδο, το οποίο ήταν ακυρωμένο μεταξύ των λίθων του ενός τοίχου και του άλλου. Η κλίμακα που ένωνε το ισόγειο με τον όροφο δε διασώζεται επίσης, μιας και έχει υποχωρήσει όλος ο όροφος».

(Από τον τόμο Παραδοσιακά Ελαιοτριβεία, της Πέγκυς Αραβαντινού – Τζε )

Η μνημειακότητα του κτιρίου αλλά και η κεντρική του θέση μέσα στον πολεοδομικό ιστό της πόλης το καθιστούν ως την πλέον προνομιακή επιλογή για την έδρα του μουσείου Ελιάς που προωθείται. Το υψηλό τίμημα για την αγορά του μπορεί με διαφόρους τρόπους να καλυφθεί. Ένας θα μπορούσε να είναι και το Πολιτιστικό Ίδρυμα του Ομίλου της Τράπεζας Πειραιώς που οργανώνει και διαχειρίζεται μια σειρά τέτοιων βιομηχανικών μουσείων.

Στην αγκαλιά του ελαιώνα

«Η Άμφισσα είναι χτισμένη στους πρόποδες της Γκιώνας και βρίσκεται στο βάθος του ομώνυμου ελαιώνα. Στον Παυσανία αναφέρεται ως ένα από τα κέντρα των Οζολών Λοκρών και διατήρησε το όνομά της ως τον 7ο αιώνα. Η πόλη καταστράφηκε το 10ο αιώνα από επιδρομές των Βουλγάρων, ενώ εμφανίζεται την ίδια εποχή, με το όνομα Σάλωνα. Τα επαγγέλματα που άνθησαν στην Άμφισσα στο πρόσφατο παρελθόν υπήρξαν πολλά. Tα κυριότερα ήταν: τσαρουχάδες, κουδουνάδες, ταμπάκηδες, σχινάδες και ελαιοτριβείς. Κατά την τουρκοκρατία η Άμφισσα εθεωρείτο το τέταρτο σπουδαιότερο κέντρο δεντροκαλλιέργειας ελιάς με 100.000 ελαιόδενδρα σε 16.000 στρέμματα και μέση ετήσια παραγωγή 1.250.000 οκάδες (1.600.000 κιλά), μετά την Κρήτη την Πελοπόννησο (με 3,5 εκ. οκάδες) και την Αθήνα. Άγγλοι περιηγητές στις αρχές του 1800 γράφουν ότι «εις τη διοίκηση των Σαλώνων υπήγοντο 32 κωμοπόλεις και χωριά, ότι είχε πληθυσμόν 13 χιλιάδων κατοίκων και 800 οικίας, εξ ων αι πεντακόσιαι Χριστιανικαί. Τα κυριότερα προϊόντα των Σαλώνων τότε ήσαν ελαιαί, έλαιον, δέρματα, μαλλιά, κρασί και βαμβάκι, το οποίον ήτο εκλεκτής ποιότητος». Ο περιηγητής Δεδουέλ, μάλιστα θαύμασε το «μέγεθος των ελαιοδένδρων και τον εύγεστον καρπόν των, ιδίως τας καλυμβάδας ελαίας των κάδων, αιτίνες ήσαν περιζήτηται και είχον την τιμήν να παρατίθενται εις την τράπεζαν του Σουλτάνου. Εκλήθησαν δε κολυμβάδες, επειδή κολυμβούν διαρκώς εις την άρμην». Ο Ολλάνδ γράφει ότι κατά το 1805 η ετήσια εξαγωγή των Σαλώνων υπολογίζεται στα 5.000 βαρέλια ελαίου, ενώ ο Λήκ γράφει ότι το ολικό εξαγόμενο ποσό ελαιόκαρπου ανερχόταν στα 1.250.000 οκάδες. Ο ιστορικός Ασδραχάς αναφέρει ότι στα Σάλωνα, λόγω της μεγάλης παραγωγής Ελαιών, κατά την τουρκοκρατία είχαν αναπτυχθεί έντονα φαινόμενα τοκογλυφίας. Οι χωρικοί για να αντεπεξέλθουν στη φορολογία των κοτζαμπάσηδων αναγκάζονταν να συνάψουν δάνεια με υπερβολικό τόκο (ο τόκος κυμαινόταν από 6% ως 15% με επικρατέστερο το 12%). To 1860 τα ελαιόδεντρα του ελαιώνα διπλασιάζονται σε 200.000 ελαιόδεντρα, για να φτάσουν σήμερα να απαρριθμούν τα 850.000 σε 16 χιλιάδες στρέμματα. Μέρος του ελαιώνα της Άμφισσας που ανήκε στα εθνικά κτήματα υποθηκεύτηκε για τα δάνεια που είχε πάρει η Ελλάδα το 1824 και το 1825 από την Αγγλία. Το γεγονός αυτό αδρανοποιούσε κάθε κίνηση αποκατάστασης ακτημόνων και αγωνιστών, αλλά και πιθανότητας - δυνατότητας να αυξήσει το κράτος τα εισοδήματά του από την εκποίηση των κτημάτων και την αύξηση της παραγωγής. Στα Σάλωνα υπάρχουν επιβλητικά πέτρινα σπίτια και «σεράγια» Τούρκων αξιωματούχων και Κοτσαμπάσηδων. Η κυριαρχία του Αλή Πασά (1786- 1822) στην ευρύτερη περιοχή συντέλεσε στην ανάπτυξη των Σαλώνων,ως σημαντικό εμπορικό βιοτεχνικό κέντρο με μικτό πληθυσμό. Τα υπόλοιπα κτίρια ήταν μικρά, πλινθόκτιστα και ασβεστωμένα σε στενά καλντερίμια ενώ και τα βιομηχανικά κτίρια ήταν κυρίως πλίνθινα (ελαιοτριβεία, ταμπάκικα). Οι κατοικίες που σώζονται σήμερα, σε σχετικά μεγάλο αριθμό, χρονολογούνται μετά την Απελευθέρωση. Το μεγαλύτερο μέρος της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής μπορεί να χαρακτηρισθεί ότι ανήκει στον επαρχιώτικο νεοκλασικισμό, εμπλουτισμένο με παλιότερα λαϊκά στοιχεία. Η λαϊκή αρχιτεκτονική και η νεοκλασικίζουσα, που κτίστηκαν την ίδια περίοδο παρουσιάζουν ανάμικτα στοιχεία. Υπάρχουν βέβαια κάποια κτίσματα που είναι αμιγώς νεοκλασικά και άλλα που ανήκουν στη στερεοελλαδίτικη λαϊκή αρχιτεκτονική. Τα νεοκλασικά κτίρια έχουν παραθυρόφυλλα με περσίδες, μαρμάρινους εξώστες με σιδερένια κάγκελα και διάφορα διακοσμητικά στοιχεία στις όψεις, όπως παραστάδες, γείσα, διαζώματα. Η λαϊκή αρχιτεκτονική παρουσιάζεται λιτή, με στέγες χωρίς γείσα, παραθυρόφυλλα ταμπλαδωτά ή μονοκόμματα από σανίδια συμπαγή χωρίς κενά, χαγιάτια ξύλινα και μπαλκόνια με φουρούσια ξύλινα ή σιδερένια.Ο τρόπος κατασκευής των εργαστηρίων στα ταμπάκικα δε διαφέρει από τα σπίτια στην Άμφισσα. Τα ταμπάκικα είναι κτίσματα με μικτό τρόπο κατασκευής: κάτω λιθόκτιστα και πάνω πλινθόκτιστα με ξυλοδεσιές και καδρόνια που αποτελούν το σκελετό για την κατασκευή τσατμά. Στο τέλος του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου, στην πόλη της Άμφισσα υπήρχαν έξι ελαιοτριβεία: του Η. Ζαφειράκη, το οποίο κατασκευάστηκε το 1862, του Γάτου, το οποίο κατασκευάστηκε μεταξύ 1870 1880, του Δενιόζου, το οποίο κατασκευάστηκε μεταξύ 1870-1880, των Γάτου - Ασημακόπουλου, επί της σημερινής κεντρικής πλατείας, κατασκευής του 19ου αιώνα, των Τραχανά-Αβραμίκου, κατασκευής του 1920, και της Ηλεκτρικής εταιρείας, κατασκευής μεταξύ 1927-1930. Πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι οι περισσότεροι Σαλωνίτες ακόμα και σήμερα έχουν ένα κομμάτι γης με ελιές, για να τους εξασφαλίζει το λάδι της χρονιάς. Στο κατώι των σπιτιών έχουν αποθηκευτικό χώρο στον οποίο μεταφέρουν τις ελιές που μαζεύουν, στη συνέχεια τις διαλέγουν και τις ξεχωρίζουν άλλες για βρώσιμες και άλλες για λάδι. Το λάδι που βγάζουν από τα ελαιοτριβεία το αποθηκεύουν σε κιούπια ή σε μεταλλικά δοχεία. Γύρω στο 1960 δημιουργήθηκαν άλλα τέσσερα ελαιοτριβεία στην πόλη της Άμφισσας, του συνεταιρισμού της Άμφισσας, του Κόκκινου, των Κατσαγούνου Μπήτου, του Λιανουλόπουλου, ενώ το 2008 ξεκινά τη λειτουργία του η Ελαιουργική Φωκίδας ΑΕ, με υπερσύγχρονα μηχανήματα. Επίσης δραστηριοποιούνται ο γεωργικός παραγωγικός συνεταιρισμός Άμφισσας (ο οποίος ιδρύθηκε το 1969) και η ένωση αγροτικών συνεταιρισμών Άμφισσας (η οποίος ιδρύθηκε το 1961 και επεκτάθηκε ως εγκατάσταση το 2001).»

Απόσπασμα από τον τόμο «Παραδοσιακά Ελαιοτριβεία» της Πέγκυς Αραβαντινού-Τζε. Ο τόμος διατίθεται δωρεάν από τη Νομαρχία Φωκίδος.