Τα Σάλωνα 1856

 

Τα Σάλωνα, απ’ το βιβλίο του William Linton “The scenery of Greece and its islands”, London 1856. 

Στο φακό του Ramsay Traquair

 

Ramsay Traquair, άποψη της Άμφισσας, 1905.

Ο Αϊ-Γιάννης

Φωτογραφία του William J. Woodhouse, 1890 - 1935. 

Ο Edward Dodwell στο Αρχονταρίκι του Επισκόπου Σαλώνων Διονυσίου Β΄ (1761 - 1810;), στο Χρισσό.

«Είχαμε ένα γράμμα από τον κύριο Νικόλα Στράνη, για τον Επίσκοπο του Σάλωνα, που μένει εδώ.

Περάσαμε τη νύχτα στο σπίτι του. Τίποτα δε μπορούσε να είναι πιο άθλιο. Δεν υπήρχε τίποτα να φάμε, εκτός από ρύζι και φρικτό τυρί. Το κρασί ήταν αποτρόπαιο και τόσο αηδές με τη ρετσίνα, που σχεδόν τραβούσε το δέρμα από τα χείλη μας! Όμως, μας δόθηκε η ευκαιρία να δούμε το εσωτερικό ενός ελληνικού σπιτιού και να γνωρίσουμε μερικά περίεργα και ενδιαφέροντα έθιμα, αυτής της χώρας.

Πριν καθίσουμε για το δείπνο, όπως και μετά, έπρεπε να ακολουθήσουμε την τελετή του χειρόνιπτρου, δηλαδή να πλύνουμε τα χέρια: Ένα μεταλλικό βάζο (bazon) που οι Τούρκοι το λένε λεγένι (levenn) περιφέρεται σε όλη την παρέα. Ο υπηρέτης το κρατά στον αριστερό του βραχίονα, ενώ με το άλλο χέρι χύνει νερό από ένα μεταλλικό δοχείο, που οι Τούρκοι το λένε μπρίκι (brik), στα χέρια αυτού που πλένεται, έχοντας μία πετσέτα ριγμένη στους ώμους για να σκουπιστεί. Η πετσέτα λέγεται μανδήλι, από την αρχαία λέξη μαγδάλια. Αυτή την τελετή Έλληνες και Τούρκοι πραγματοποιούν όχι μόνο πριν και μετά τα γεύματα, αλλά και πριν αρχίσουν τους λόγους των (δημηγορίες), όπως γινόταν κατά τους αρχαίους χρόνους πριν θυσιάσουν στους Θεούς (Ομήρου Ιλιάς 9, στιχ.171 φέρτε δε χερσίν ύδωρ και 16, στιχ.230), αλλά και κατά την άφιξη ενός ξένου στο σπίτι.

Το βάζο λέγεται λέβης, και όχι μετάνιπτρον, όπως μερικοί υποθέτουν, γιατί αυτό το τελευταίο είναι το ρόφημα που λαμβάνεται μετά το δείπνο, όταν το νίπτρον ή το πλύσιμο έχει τελειώσει. Χέρνιβα δ΄ αμφίπολος προχόω επέχευε φέρουσα. Καλή, χρησείη, υπέρ αργυρέοιο λέβητος, Νίψασθαι (Ομήρου Οδύσεια 4, στιχ.52) Διάφοροι άλλοι συγγραφείς αναφέρουν το ίδιο έθιμο.

Δειπνήσαμε πάνω σ΄ ένα στρογγυλό τραπέζι μ΄ επίχρισμα χαλκού που το λένε τουρκικά siny στηριζόμενο σ΄ ένα πόδι ή κολώνα, σαν τη monopodia των αρχαίων (Λίβιος, βιβλ.39, κεφ.6) Καθήσαμε σε μαξιλάρια τοποθετημένα στο πάτωμα και όπως τα ενδύματά μας δεν ήταν τόσο άνετα φαρδιά, όπως των Ελλήνων, δυσκολευτήκαμε πολύ στο να διπλώσουμε τα πόδια μας από κάτω, ή μάλλον να καθήσουμε πάνω σ΄ αυτά, όπως εκείνοι κάνουν με εκπληκτική ευκολία. Πολλές φορές κινδύνευα να πέσω προς τα πίσω και ν΄ αναποδογυρίσω το τραπέζι μ΄ όλα του τα ωραία πράγματα.

Ο Επίσκοπος επέμενε στο να καθήσει ο Έλληνας υπηρέτης μου στο τραπέζι μαζί μας και στην παρατήρησή μου ότι τούτο ήταν αντίθετο προς τα έθιμά μας, απάντησε πως δεν μπορεί να ανεχθεί τέτοιες γελοίες διακρίσεις μέσα στο σπίτι του. Με δυσκολία κατάφερε να μου επιτραπεί να πιώ απ΄ το ποτήρι μου, αντί απ΄ το μεγάλο κύπελο, το κύλιξ φιλοτησία (Δίων Κάσιος βιβλ.58, κεφ.3) ή poculum amicitiae που εξυπηρετούσε όλη τη συντροφιά και το οποίο είχε μετακινηθεί από τον Επίσκοπο στους υπόλοιπους, γιατί οι Έλληνες και οι Τούρκοι χρησιμοποιούν μόνο ένα ποτήρι στα γεύματα.

Οι Έλληνες σπανίως πίνουν μέχρι να δειπνήσουν. Ο Ξενοφών (Ανάβασις βιβλ.8, κεφ.3) αναφέρει το ίδιο έθιμο μεταξύ των αρχαίων. Όταν τελείωσε το δείπνο και ετοιμαζόταν το χειρόνιπτρον, κάθε άτομο ελάμβανε ένα ρόφημα κρασιού που λεγόταν χειρόνιπτρον, γιατί το έπαιρναν μετά το νίπτρον (niptron), ή πλύσιμο, όταν αυτό τελείωνε. Αυτή είναι η ερμηνεία του Αθηναίου και πολλών συγγραφέων, τους οποίους αυτός αναφέρει.

Μετά το δείπνο προσφερόταν δυνατός παχύς καφές, χωρίς ζάχαρη. Δεν τοποθετούσαν το φλιτζάνι σε πιάτο, αλλά μέσα σ΄ ένα άλλο φλιτζάνι μεταλλικό, που οι Τούρκοι το λένε zarf, και προστατεύει τα δάχτυλα από καψιμο, γιατί ο καφές σερβίρεται και πίνεται όσο το δυνατόν πιο ζεστός.

Παρατήρησα σε αυτό το μέρος ένα έθιμο που επικρατεί σ΄ όλη την Ελλάδα και φαίνεται νάναι αρχαίο: τα σπίτια δεν έχουν κουδούνια και ο αφέντης καλεί τους υπηρέτες χτυπώντας τα χέρια του. Ο Παυσανίας (βιβλ.10, κεφ.31) περιγράφοντας ένα ζωγραφικό έργο του Πολυγνώτου, λέει ότι ο Πάρις εμφανίζεται χτυπώντας τα χέρια του, για να καλέσει την Πενθεσίλια που φαίνεται στην εικόνα.

Ο Επίσκοπος έχει μεγάλη εκτίμηση από τους χωρικούς και δέχεται τον σεβασμό τους με αξιοπρέπεια. Μετά το δείπνο κάθησε πάνω σ΄ ένα σοφά, καπνίζοντας την πίπα του, και διάφοροι χωρικοί έμπαιναν μέσα να υποβάλουν τα σέβη τους. Γονάτιζαν μπροστά του, ακουμπούσαν στο έδαφος το μέτωπό τους και φιλούσαν το χέρι του. Αυτή η τελετή είναι σχεδόν τόσο δουλική, όσο το κινέζικο Ko Tou…

Ο Επίσκοπος διατηρεί μία καλογραία, ή καλή γριά - γυναίκα, στο σπίτι του, που φροντίζει για την οικονομία του σπιτιού. Ένα τέτοιο άτομο, συχνά υπηρετεί στα σπίτια των Επισκόπων, που δεν επιτρέπεται να παντρευτούν».

Στη φωτογραφία: Ο ελαιώνας της Άμφισσας και το Χρισσό (αρχαία Κρίσσα) / Plain de Crissa / 1834

STACKELBERG, Otto Magnus von. La Grèce. Vues pittoresques et topographiques, Παρίσι, Chez I. F. D'Ostervald,1834.

Γεννάδειος Βιβλιοθήκη - Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα.

Ο Edward Dodwell στο Σεράι του Μπέη των Σαλώνων. Σεΐδ Αχμέτ Βοϊβόδα Σαλώνου, το 1805

Ο Άγγλος ευγενής Edward Dodwell αφού περάτωσε τιςφιλολογικές και αρχαιολογικές του σπουδές στο Καίμπριτζ αποφάσισε να επισκευτεί την Ελλάδα, όπως επέβαλλε τότε η παλιά αγγλική αριστοκρατική παράδοση.

Ξεκίνησε το 1801 μαζί με τον William Gell, αλλά η περιήγησή τους διακόπηκε στην Τροία, λόγω ασυμφωνίας χαρακτήρων. Επέστρεψε στη Νάπολη, όπου γνώρισε τον Ιταλό ζωγράφο Simone Romardi και άρχισε μαζί του το δεύτερο ταχίδι στην Ελλάδα (1804 - 1806). Τον Φεβρουάριο του 1805 επιβηβάστηκαν σ΄ ένα γαλαξιδιώτικο καράβι κι από τη Μερσίνα της Ιταλίας πέρασαν στην Ελλάδα.

«Ο γιατρός Ανδρέας μας οδήγησε στον Βοϊβόδα. Το κτίριο ήταν χτισμένο στο ίδιο σχέδιο με όλα τα τούρκικα κτίρια και ο τρόπος υποδοχής απ΄ όλους τους βοϊβόδες και διοικητές, είναι ο ίδιος. Θα διηγηθώ τις παρατηρ’ησεις που έκανα σ΄ αυτή την επίσκεψη, αποφεύγοντας πολλές περιττές επαναλήψεις.

Για να φτάσουμε στην κατοικία του βοϊβόδα, περάσαμε προηγουμένως μέσα από έναν προθάλαμο όπου υπήρχαν μερικοί Τάταροι που κάπνιζαν και μερικοί τσιμπουκτζήδες (tchiboukchis) ή παρασκευαστές πίπας, που ετοίμαζαν πίπες και καπνό για τους κυρίους των. Το άτομο που παρουσιάζει τις πίπες αποκαλείται τζιμπούκογλαν (ο νεαρός άνδρας με τις πίπες). Πλησιάζοντας το διαμέριμα του βοϊβόδα, περάσαμε από μια μεγάλη και βαρειά κουρτίνα δερμάτινη, προσαρμοσμένη στην κορυφή της πόρτας για ν΄αποκλείει τον αέρα. Οδηγημένοι από έναν φρουρό, μπήκαμε στο δωμάτιο.

Αλλά πριν συνεχίσω, ίσως δε θάταν άσκοπο να επισημάνω πως το ίδιο είδος κουρτίνας χρησιμοποιούσαν από τα αρχαία χρόνια για τον ίδιο σκοπό στην Ελλάδα και Ιταλία και λεγόταν από τους Έλληνες: παραπέτασμα ή περιπέτασμα και από τους Λατίνους: auloeum και velum. Οι Ρωμαίοι υψηλής τάξεως είχαν υπηρέτες με προορισμό να ανοίγουν και να κρατούν ψηλά αυτές τις κουρτίνες όταν άτομα εισέρχονταν στο δωμάτιο. Οι υπηρέτες αυτοί λέγονταν βελάριοι. Χρησιμοποιούνται ακόμη στους μεγάλους οίκους της Ιταλίας.

Αμφιβάλλω αν το έθιμο του να αφήνει κανείς τις παντόφλες στην είσοδο του διαμερίσματος είναι αρχαίο. Οι Έλληνες είχαν υποδήματα που χρησιμοποιούσαν μόνο μέσα στο σπίτι, αλλά ποτέ απ΄ έξω, ονομάζονται: βλαύται. Και γνωρίζουμε από τον Τερέντιο και τον Μαρτίαλο ότι οι αρχαίοι έβγαζαν τα υποδήματά τους την ώρα του φαγητού. Ήταν πανάρχαιο έθιμο να είναι ξυπόλητοι όταν στέκονταν πάνω σε ιερό έδαφος (βλ. Ιουστίνου Μάρτυρ. Απολογία για τους Χριστιανούς). Οι Φράγκοι πάντα συγχωρούνται όταν βγάζουν τα υποδήματά τους ή τις μπότες τους, καθώς οι Έλληνες και Τούρκοι. Θάταν άτοπο για κάποιον να μπει σ΄ ένα διαμέρισμα στην Τουρκία, φορώντας παπούτσια ή παντόφλες, όπως θάταν σε άλλες χώρες σε παρόμοια περίπτωση να μη βγάλει το καπέλο, και έχει το ίδιο αποτέλεσμα επί των Τούρκων να μας βλέπουν να βγάζουμε τα καπέλα μας εισερχόμενοι στο σπίτι, καθώς εμείς αν βλέπαμε έναν Τούρκο να βγάζει τα παπούτσια του.

Ο βοϊβόδας μας υποδέχτηκε με τις συνηθισμένες φιλοφρονήσεις: «Καλώς ήλθατε, πολύ καλώς ήλθατε». Η συζήτηση έγινε με την μεσολάβηση του γιατρού που έκανε τον διερμηνέα. Το φερμάνι μου δόθηκε στον γραμματικό του βοϊβόδα που το διάβασε δυνατά, και όταν κατάλαβαν ότι προσαγορευόταν Beyzadeh, γιός ενός Μπέη, με περιποιήθηκαν πολιτισμένα. Αυτός είναι ένας συνηθισμένος τίτλος που δίδεται σ΄ αυτούς που ταξιδεύον στην Τουρκία για ψυχαγωγία και όχι για εμπορικούς σκοπούς.

Το διαμέρισμα σχεδόν περιβαλλόταν από το ντιβάνι, που αποτελείτο από μεγάλα κόκκινα βελούδινα μαξιλάρια, τοποθετημένα πάνω σ΄ ένα κάθισμα ύψους έξι ιντσών, ενώ υπήρχαν και άλλα για ν΄ ακουμπάει η πλάτη. Ένα ωραίο καρπίτι κάλυπτε το πάτωμα, ενώ οι τοίχοι ήταν στολισμένοι με ξίφη και πιστόλια που κρέμονταν κοντά στον βοϊβόδα. Γύρω στο δωμάτιο κρέμονταν σε πλαίσια διάφορα κεφάλαια από το Κοράνι και φράσεις ηθικού περιεχομένου, όπως: «Δεν υπάρχει βοήθεια παρά μόνο από τον Θεό» - «Θεϊκή πίστη είναι η επιθυμία του σοφού» και άλλες παρόμοιες.

Τα μικρά ψηλά παράθυρα ήταν γοτθικά, στολισμένα με χρωματιστό γυαλί. Η οροφή αποτελείτο από ξύλο κομψά στολισμένο. Η καμινάδα ήταν σχεδόν απέναντι από την είσοδο. Ο βοϊβόδας μιλούσε λίγο και φαινόταν απορροφημένος στο να μετράει τις χάντρες του κομπολογιού του. Αυτό σηνήθως αποτελείται από 99 χάντρες και ο θεοσεβής μουσουλμάνος θα πει μια προσευχή την ημέρα, για κάθε μια. Μας πρόσφεραν καφέ, πίπες και γλυκίσματα ραντισμένα με ροδόνερο.

Ένας Τούρκος ευγενής περνάει σχεδόν όλη την ζωή του με το να καπνίζει, να πίνει καφέ και να μετράει τις χάντρες του. Το κάπνισμα είναι βασικό στοιχείο για την ευτυχία του. Ο Τούρκος όμως είναι πολύ καθαρός, σχολαστικός με τα εργαλεία του καπνίσματος και ποτέ δεν φτύνει. Ένα μικρό μεταλλικό δοχείο είναι τοποθετημένο στο καρπίτι, ώστε το κύπελλο της πίπας να βρίσκεται μέσα και να μην πέφτει έξω ο καπνός. Τα τσιμπούκια έχουν συνήθως 7-8 πόδια και κατασκευάζονται από ξύλο κερασιάς ή γιασεμιού. Στους περισσότερους κήπους στην Ελλάδα υπάεχει γιασεμί, τα κοτσάνια του οποίου μεγαλώνουν και πουλιώνται σε υψηλές τιμές. Τα κύπελλα κατασκευάζονται από πολύ καλό χώμα που υπάρχει κοντά στην Θήβα, στη Βοιωτία. Αρμόζουν στην αρχαία ελληνική αγγειπλαστική, είναι κομψά στολισμένα και γαρνιρισμένα με επιχρύσωμα. Τα τμήματα του στομίου κατασκευάζονται συνήθως από ήλεκτρο ή πέτρα και μερικά είναι στολισμένα με πολύτιμους λίθους.

Την ίδια μέρα επισκεφθήκαμε τον γιό του βοϊβόδα, και είχαμε την ευκαιρία να παρατηρήσουμε την υπερηφάνεια του νεαρού Τούρκου και την ταπεινή δουλικότητα του Έλληνα. Το αγόρι ήταν δέκα πέντε ετών, κάπνιζε τη διαμαντοστολισμένη πίπα του, και τεμπέλιαζε πάνω σ΄ έναν μαλακό και πλούσια ντυμένο σοφά, ενώ ο Έλληνας παιδαγωγός του καθόταν στο πάτωμα, στα πόδια του.

Ο σεβασμός που τρέφουν οι μαθητές στον δάσκαλό τους σε άλλες χώρες, μάλλον διατηρείται και στην Τουρκία. Ο γιατρός μου είπε πως ο νεαρός ευγενής δεν κάπνιζε μπροστά στον πατέρα του, αλλά ήταν φαινομενικά σεμνός και καρτερικός. Αλλά όταν βρισκόταν μόνος του κάπνιζε και έπινε καφέ όλη μέρα και είχε αρχίσει νάχει τις συζύγους του.

Στη φωτογραφία: Άποψη της Άμφισσας (Σάλωνα).1821

DODWELL, Edward. A classical and topographical tour through Greece, during the years 1801, 1805, and 1806, Λονδίνο, Rodwell and Martin, 1819

Γεννάδειος Βιβλιοθήκη - Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα.

Με το βλέμμα των περιηγητών

Ο ελαιώνας της Άμφισσας

Otto Magnus von. La Grèce. Vues pittoresques et topographiques, Παρίσι, Chez I. F. D'Ostervald,1834

Άποψη της Άμφισσας (Σάλωνα).1821

DODWELL, Edward. A classical and topographical tour through Greece, during the years 1801, 1805, and 1806, Λονδίνο, Rodwell and Martin, 1819

Γεννάδειος Βιβλιοθήκη - Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα.

H πόλη και το κάστρο των Σαλώνων (Άμφισσας), από τα νότια.

Amphissa- Salona. Stadt und Burg; von S. / 1923

Εικόνες από ένα ταξίδι

Φωτογραφίες του William J. Woodhouse, από την επίσκεψη του στην Άμφισσα μεταξύ 1890-1935. Το απογυμνωμένο Κάστρο, τα τείχη της παλαιάς πόλης στον Αϊ Γιάννη, τα λίγα σπίτια, ο νεαρός ελαιώνας. Το ίδιο πάντα τοπίο.

"Επί των ερειπίων του γηραιού φρουρίου"

 Rubio y Lluch, Antonio 1856-1937

Ο καταλανός βυζαντινολόγος Αντόνιο Ρουβιό Λιουκ επισκέφθηκε τρεις φορές την Ελλάδα για να μελετήσει και καταγράψει τα ίχνη της καταλανοκρατίας που διήρκησε ως την περίοδο της τουρκοκρατίας. Μία και από της περιοχές του ενδιαφέροντός του ήταν φυσικά και η Άμφισσα που από το 1204 έως το 1311 ήταν φραγκοκρατούμενη. Σ’ αυτά τα ταξίδια του ο Ρουβιό θα συνδεθεί με πολλούς έλληνες λόγιους με τους οποίους έκτοτε θα διατηρήσει μια τακτική και πυκνή αλληλογραφία. Μεταξύ αυτών και ο αμφισσεύς ιατρός Αλέξανδρος Στουρνάρας από τον οποίον και φιλοξενήθηκε κατά την επίσκεψη του στην Άμφισσα και φωτογραφήθηκε μαζί του στο κάστρο της πόλης.  

 Aπό αριστερά προς δεξιά: οι Ramon d’Alòs-Moner, Αντόνιο Ρουβιό Λιουκ και Αλέξανδρος Στουρνάρας.

Στο βιβλίο του «Περί των Καταλανικών Φρουρίων της Ηπειρωτικής Ελλάδας» ο Ρουβιό αφιερώνει στο Κάστρο των Σαλώνων το πέμπτο και τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου αναγνωρίζοντάς το ως «την ωραιότατη φραγκική ανάμνηση της Ελλάδος». Αναφέρεται εκεί στην λατινική ονομασία που οι Φράγκοι απέδωσαν στην πόλη, la sola, (Σάλωνα), στις δυναστείες που την ηγεμόνευσαν, γαλλικές και μετά καταλανικές βαρωνείες, που καθεμιά τους άφηνε και το αρχιτεκτονικό της ίχνος πάνω στο κάστρο. Τελειώνει το βιβλίο του μάλιστα με την ιστορία «της τελευταίας κομήσσης των Σαλώνων και της τραγικής της ιστορίας που περιβάλλει τα ερείπια του γηραιού ημιγοτθικού φρουρίου, άτινα πληρούσι γοητείας τον ταξειδιώτην». Μια ιστορία που θα του την επιβεβαιώσει και ο Α. Στουρνάρας στον οποίον και θα αναφερθεί καταλήγοντας το βιβλίο του.

 

 

«Κατά την βραχείαν εν Αμφίσση διαμονήν μου εν τω τελευταίω εις Ελλάδα ταξειδίω μου, έσχον την ευκαιρία να εξακριβώσω τούτο. Εν τη επισκέψει του περίφημου φρουρίου συνωδευόμην υπό του πολυμαθούς εκ Σαλώνων ιατρού κ. Αλέξανδρου Στουρνάρα όστις γιγνώσκει άριστα την ιστορίαν της ωραίας γενετείρας του πόλεως, ης είναι αληθώς το genius loci. Ο κύριος Στουρνάρας ενθυμείται κάλλιστα το φρούριον προ της μερικής καταστροφής, ην υπέστη υπό του μεγάλου σεισμού του 1870. Εν τη παιδική αυτού ηλικίαν ήκουσεν ούτος από των χειλέων γέροντος τινός της Αμφίσσης την δίγησην του θανάτου της βασιλοπούλας, της νεαράς τουτέστιν καταλανίδος ηγεμόνιδος. Κόντος τις (κόμης) ερωτεύθη την ανεψιάν του Αρχιερέως της Αμφίσσης και την έκαμεν ιδικήν του, όπως λάβη της περιουσίαν της, επειδή ελέγετο ότι ο πατήρ της ήτο πλουσιώτατος. Εξελθών κατόπιν της απάτης, διέταξεν να την ρίψωσιν από του ύψους του τρομερωτέρου κρημνού του φρουρίου, όστις ένεκα τούτου ονομάζεται υπο τινών το πήδημα της βασιλοπούλας. Ετέρα δε παράδοσις λέγει ότι οι Τούρκοι, εισελθόντες εις το φρούριον, ητίμασαν την γραίαν κόμησσαν, την δε νεαράν θυγατέραν της απήγαγεν ο μέγας Τούρκος εις το χαρέμιον του. Και έτεραν παράδοσις αναφέρει την κατά του κόντου (κόμητος) εκδίκησιν των Σαλωνιτών. Κάτοικος τις δηλαδή της πόλεως υπεκρίθη γυναίκα έγκυον, όπως εισέλθη εις το φρούριον, και εισελθών εφόνευσε τον κόμητα και κατέρριψεν αυτόν από του  κρημνώδους βράχου. Αι παραδόσεις αυταί, και ει τις άλλη, ην ήδη δεν ενθυμούμαι καλώς, ας μοι διηγήθη ο συμπαθής κύριος Στουρνάρας, ενδεικνύουσι την μεταξύ του Καταλανός κόμητος και του τυραννίσκου ιερέως Στρατέου, ον αναφέρει ο Χαλκοκονδύλης, σύγχυσιν ην ποιείται ο λαός, αγόμενος υπό του φυσικού πόθου της εις τον μισητός ξένον κατακτητήν αποδόσεως πάντων των εγκλημάτων. Επωφελούμαι την ευκαιρίαν ταύτην, όπως ευχαριστήσω εγκαρδίως τον κ. Στουρνάραν επί τη ευγενεί ξενίσει, ης ετύχομεν παρά αυτού εν Αμφίσση.»

Οι φωτογραφίες από το κάστρο της Άμφισσας είναι από το βιβλίο του Ρουβιό: «Περί των Καταλανικών Φρουρίων της Ηπειρωτικής Ελλάδας», που μπορείτε να το διαβάσετε σε μορφή pdf ΕΔΩ.

Πάνω στην αλληλογραφία αυτή του Ρουβιό κυκλοφόρησε πρόσφατα και το βιβλίο του Γιάννη Κολιαβά, «Οι σχέσεις Καταλανών και Ελλήνων μέσα από την Αλληλογραφία του RUBIΟ»